दुर्गा अष्टोत्तर शतनामावली
श्री दुर्गा
परिचय
माता दुर्गा के 108 पवित्र नामों का संकलन। प्रत्येक नाम देवी के एक विशेष गुण, रूप या शक्ति का बोध कराता है। इन नामों का श्रद्धापूर्वक जप करने से भक्त को शक्ति, साहस और दुर्गम संकटों से रक्षा प्राप्त होती है।
महत्त्व
दुर्गा अष्टोत्तर शतनामावली का पाठ देवी दुर्गा की उपासना का एक प्रमुख अंग है। यह पाठ शाक्त परम्परा में अत्यन्त महत्वपूर्ण माना जाता है। प्रत्येक नाम का जप करते हुए लाल पुष्प या अक्षत अर्पित किया जाता है।
कब पढ़ें
मंगलवार, शुक्रवार, नवरात्रि, दुर्गाष्टमी, विजयादशमी, या किसी भी दुर्गा पूजा के अवसर पर। प्रातःकाल या सन्ध्या काल में पाठ करना विशेष फलदायी माना जाता है।
लाभ
- • शत्रुओं और बाधाओं पर विजय
- • भय, रोग और दुःखों का निवारण
- • शक्ति, साहस और आत्मविश्वास की प्राप्ति
- • माता दुर्गा की विशेष कृपा और रक्षा कवच
108 नाम
| # | मंत्र | अर्थ |
|---|---|---|
| 1 | ॐ दुर्गायै नमः Durgāyai | दुर्गम संकटों को हरने वाली |
| 2 | ॐ शिवायै नमः Śivāyai | कल्याणकारिणी, मंगलदायिनी |
| 3 | ॐ महालक्ष्म्यै नमः Mahālakṣmyai | महालक्ष्मी स्वरूपा |
| 4 | ॐ महागौर्यै नमः Mahāgauryai | अत्यन्त गौर वर्ण वाली |
| 5 | ॐ चण्डिकायै नमः Caṇḍikāyai | प्रचण्ड, उग्र स्वरूपा |
| 6 | ॐ महामायायै नमः Mahāmāyāyai | महामाया, माया की अधिष्ठात्री |
| 7 | ॐ कालरात्र्यै नमः Kālarātryai | प्रलय की रात्रि स्वरूपा |
| 8 | ॐ महिषासुरमर्दिन्यै नमः Mahiṣāsuramardinyai | महिषासुर का वध करने वाली |
| 9 | ॐ महाकाल्यै नमः Mahākālyai | महाकाली स्वरूपा |
| 10 | ॐ ब्रह्माण्यै नमः Brahmāṇyai | ब्रह्माणी, ब्रह्मशक्ति |
| 11 | ॐ माहेश्वर्यै नमः Māheśvaryai | महेश्वरी, शिव की शक्ति |
| 12 | ॐ कौमार्यै नमः Kaumāryai | कौमारी, कुमार की शक्ति |
| 13 | ॐ वैष्णव्यै नमः Vaiṣṇavyai | वैष्णवी, विष्णु की शक्ति |
| 14 | ॐ चामुण्डायै नमः Cāmuṇḍāyai | चण्ड-मुण्ड का वध करने वाली |
| 15 | ॐ वाराह्यै नमः Vārāhyai | वाराही, वराह की शक्ति |
| 16 | ॐ लक्ष्म्यै नमः Lakṣmyai | लक्ष्मी स्वरूपा |
| 17 | ॐ पुरुषाकृत्यै नमः Puruṣākṛtyai | पुरुष रूप धारण करने वाली |
| 18 | ॐ विमलोत्कर्षिण्यै नमः Vimalōtkarṣiṇyai | निर्मलता की ओर ले जाने वाली |
| 19 | ॐ ज्ञानायै नमः Jñānāyai | ज्ञान स्वरूपा |
| 20 | ॐ क्रियायै नमः Kriyāyai | क्रिया स्वरूपा |
| 21 | ॐ नित्यायै नमः Nityāyai | नित्य, शाश्वत |
| 22 | ॐ बुद्धिदायै नमः Buddhidāyai | बुद्धि प्रदान करने वाली |
| 23 | ॐ बहुलायै नमः Bahulāyai | बहुल, विपुल |
| 24 | ॐ बहुलप्रेमायै नमः Bahulaprēmāyai | अपार प्रेम वाली |
| 25 | ॐ सर्ववाहनवाहनायै नमः Sarvavāhanavāhanāyai | सभी वाहनों पर आसीन |
| 26 | ॐ निशुम्भशुम्भहनन्यै नमः Niśumbhaśumbhahananyai | निशुम्भ और शुम्भ का वध करने वाली |
| 27 | ॐ महिषासुरमर्दिन्यै नमः Mahiṣāsuramardinyai | महिषासुर को मर्दन करने वाली |
| 28 | ॐ मधुकैटभहनन्यै नमः Madhukaiṭabhahananyai | मधु और कैटभ का वध करने वाली |
| 29 | ॐ चण्डमुण्डविनाशिन्यै नमः Caṇḍamuṇḍavināśinyai | चण्ड और मुण्ड का विनाश करने वाली |
| 30 | ॐ सर्वासुरविनाशायै नमः Sarvāsuravināśāyai | समस्त असुरों का विनाश करने वाली |
| 31 | ॐ सर्वदानवघातिन्यै नमः Sarvadānavaghātinyai | सभी दानवों का घात करने वाली |
| 32 | ॐ सर्वशास्त्रमय्यै नमः Sarvaśāstramayyai | समस्त शास्त्र स्वरूपा |
| 33 | ॐ सत्यायै नमः Satyāyai | सत्य स्वरूपा |
| 34 | ॐ सर्वास्त्रधारिण्यै नमः Sarvāstradhāriṇyai | समस्त अस्त्र धारण करने वाली |
| 35 | ॐ अनेकशस्त्रहस्तायै नमः Anēkaśastrahastāyai | अनेक शस्त्र हस्तों में धारण करने वाली |
| 36 | ॐ अनेकास्त्रधारिण्यै नमः Anēkāstradhāriṇyai | अनेक अस्त्र धारण करने वाली |
| 37 | ॐ कुमार्यै नमः Kumāryai | कुमारी, कन्या स्वरूपा |
| 38 | ॐ एककन्यायै नमः Ēkakanyāyai | अद्वितीय कन्या |
| 39 | ॐ कैशोर्यै नमः Kaiśōryai | किशोरी, तरुणी |
| 40 | ॐ युवत्यै नमः Yuvatyai | युवती, तरुणी |
| 41 | ॐ यतिचित्तनिलयायै नमः Yaticittanilayāyai | यतियों के चित्त में निवास करने वाली |
| 42 | ॐ अपर्णायै नमः Aparṇāyai | अपर्णा, पत्ता भी न खाने वाली तपस्विनी |
| 43 | ॐ उमायै नमः Umāyai | उमा, कृपामयी |
| 44 | ॐ कात्यायन्यै नमः Kātyāyanyai | कात्यायन ऋषि की पुत्री |
| 45 | ॐ कालरूपायै नमः Kālarūpāyai | काल रूपा, काल स्वरूपिणी |
| 46 | ॐ कालहन्त्र्यै नमः Kālahantryai | काल का नाश करने वाली |
| 47 | ॐ महिषासुरमथिन्यै नमः Mahiṣāsuramathinyai | महिषासुर को मथने वाली |
| 48 | ॐ कामाक्ष्यै नमः Kāmākṣyai | काम (इच्छा) पूर्ण करने वाले नेत्रों वाली |
| 49 | ॐ कामसुन्दर्यै नमः Kāmasundaryai | मनोहर सुन्दरी |
| 50 | ॐ कामदायै नमः Kāmadāyai | कामनाओं को पूर्ण करने वाली |
| 51 | ॐ कामहर्त्र्यै नमः Kāmahartryai | कामनाओं का हरण करने वाली (मोक्षदायिनी) |
| 52 | ॐ सुमुख्यै नमः Sumukhyai | सुन्दर मुख वाली |
| 53 | ॐ सुन्दर्यै नमः Sundaryai | सुन्दरी, अतिशय रूपवती |
| 54 | ॐ सुरसुन्दर्यै नमः Surasundaryai | देवताओं में सुन्दरी |
| 55 | ॐ सुरासुरसुपूजितायै नमः Surāsurasupūjitāyai | सुर और असुरों द्वारा पूजित |
| 56 | ॐ महादेव्यै नमः Mahādēvyai | महान देवी |
| 57 | ॐ महापूज्यायै नमः Mahāpūjyāyai | अत्यन्त पूज्य |
| 58 | ॐ महापातकनाशिन्यै नमः Mahāpātakanāśinyai | महापापों का नाश करने वाली |
| 59 | ॐ महामायायै नमः Mahāmāyāyai | महामाया स्वरूपा |
| 60 | ॐ महासत्त्वायै नमः Mahāsattvāyai | महान सत्त्व वाली |
| 61 | ॐ महाशक्त्यै नमः Mahāśaktyai | महान शक्ति |
| 62 | ॐ महारौद्र्यै नमः Mahāraudryai | अत्यन्त रौद्र स्वरूपा |
| 63 | ॐ महाबलायै नमः Mahābalāyai | महान बल वाली |
| 64 | ॐ महाबुद्ध्यै नमः Mahābuddhyai | महान बुद्धि वाली |
| 65 | ॐ महासिद्ध्यै नमः Mahāsiddhyai | महान सिद्धि स्वरूपा |
| 66 | ॐ महायोगेश्वरेश्वर्यै नमः Mahāyōgēśvarēśvaryai | महायोगेश्वरों की ईश्वरी |
| 67 | ॐ महातन्त्रायै नमः Mahātantrāyai | महातन्त्र स्वरूपा |
| 68 | ॐ महामन्त्रायै नमः Mahāmantrāyai | महामन्त्र स्वरूपा |
| 69 | ॐ महायन्त्रायै नमः Mahāyantrāyai | महायन्त्र स्वरूपा |
| 70 | ॐ महासनायै नमः Mahāsanāyai | महान आसन वाली |
| 71 | ॐ अपर्णायै नमः Aparṇāyai | अपर्णा, कठोर तप करने वाली |
| 72 | ॐ पार्वत्यै नमः Pārvatyai | पर्वतराज हिमालय की पुत्री |
| 73 | ॐ दुर्गायै नमः Durgāyai | दुर्गम बाधाओं से रक्षा करने वाली |
| 74 | ॐ अम्बिकायै नमः Ambikāyai | जगत माता, अम्बिका |
| 75 | ॐ लीलायै नमः Līlāyai | लीला स्वरूपा, विनोदिनी |
| 76 | ॐ चण्ड्यै नमः Caṇḍyai | प्रचण्ड, चण्ड रूपा |
| 77 | ॐ मुण्डकान्तायै नमः Muṇḍakāntāyai | मुण्डमाला धारण करने वाली |
| 78 | ॐ रक्तदन्तिकायै नमः Raktadantikāyai | रक्त रंजित दन्तों वाली |
| 79 | ॐ शाकम्भर्यै नमः Śākambharyai | शाक-पत्तों से पोषण करने वाली |
| 80 | ॐ भीमायै नमः Bhīmāyai | भयंकर, विकराल |
| 81 | ॐ भ्रामर्यै नमः Bhrāmaryai | भ्रमर (भौंरे) रूपा |
| 82 | ॐ शूलिन्यै नमः Śūlinyai | त्रिशूल धारिणी |
| 83 | ॐ खड्गिन्यै नमः Khaḍginyai | खड्ग धारिणी |
| 84 | ॐ घोरायै नमः Ghōrāyai | घोर, अत्यन्त भयंकर |
| 85 | ॐ चक्रिण्यै नमः Cakriṇyai | चक्र धारिणी |
| 86 | ॐ शंखिन्यै नमः Śaṅkhinyai | शंख धारिणी |
| 87 | ॐ गदिन्यै नमः Gadinyai | गदा धारिणी |
| 88 | ॐ शरचापधारिण्यै नमः Śaracāpadhāriṇyai | बाण और धनुष धारण करने वाली |
| 89 | ॐ सिंहवाहिन्यै नमः Siṃhavāhinyai | सिंह पर सवार |
| 90 | ॐ व्याघ्रवाहिन्यै नमः Vyāghravāhinyai | व्याघ्र (बाघ) पर सवार |
| 91 | ॐ सर्वदेवस्वरूपायै नमः Sarvadēvasvarūpāyai | समस्त देवों का स्वरूप |
| 92 | ॐ सर्वदेवमय्यै नमः Sarvadēvamayyai | सभी देवताओं से युक्त |
| 93 | ॐ अव्यक्तायै नमः Avyaktāyai | अव्यक्त, अप्रकट |
| 94 | ॐ अनन्तायै नमः Anantāyai | अनन्त, असीम |
| 95 | ॐ भक्तवत्सलायै नमः Bhaktavatsalāyai | भक्तों पर कृपालु |
| 96 | ॐ सर्वदायै नमः Sarvadāyai | सब कुछ देने वाली |
| 97 | ॐ सर्वगतायै नमः Sarvagatāyai | सर्वव्यापी |
| 98 | ॐ सर्वमङ्गलायै नमः Sarvamaṅgalāyai | समस्त मंगलों की स्वरूपा |
| 99 | ॐ गायत्र्यै नमः Gāyatryai | गायत्री स्वरूपा |
| 100 | ॐ सावित्र्यै नमः Sāvitryai | सावित्री स्वरूपा |
| 101 | ॐ महेश्वर्यै नमः Mahēśvaryai | महान ईश्वरी |
| 102 | ॐ सिद्धविद्यायै नमः Siddhavidyāyai | सिद्ध विद्या स्वरूपा |
| 103 | ॐ सिद्धमात्रे नमः Siddhamātrē | सिद्धों की माता |
| 104 | ॐ यशस्विन्यै नमः Yaśasvinyai | यशस्विनी, कीर्तिमती |
| 105 | ॐ विशुद्धिज्ञानदायिन्यै नमः Viśuddhijñānadāyinyai | विशुद्ध ज्ञान देने वाली |
| 106 | ॐ निखिलेश्वर्यै नमः Nikhilēśvaryai | सम्पूर्ण जगत की ईश्वरी |
| 107 | ॐ सर्वभूतेश्वर्यै नमः Sarvabhūtēśvaryai | सम्पूर्ण प्राणियों की ईश्वरी |
| 108 | ॐ महादुर्गायै नमः Mahādurgāyai | महादुर्गा, समस्त शक्तियों की अधिष्ठात्री |
पूजा विधि
1 Sankalpa (Intention)
(संकल्प)
Sankalpa (Intention)
(संकल्प)दाहिने हाथ में जल लेकर अपना नाम, गोत्र, तिथि और पूजा का संकल्प लें।
2 Dhyanam (Meditation)
(ध्यानम्)
Dhyanam (Meditation)
(ध्यानम्)आँखें बंद करके सिंह पर आसीन, अनेक भुजाओं में शस्त्र धारण किये, तेजस्विनी और उग्र रूपा देवी दुर्गा का ध्यान करें।
ॐ जटाजूटसमायुक्तामर्धेन्दुकृतलक्षणाम्। लोचनत्रयसंयुक्तां पद्मेन्दुसद्यशाननाम्॥
Om Jatajutasamayuktam Ardhendukrtalakshanam, Lochanatraya Samyuktam Padmendusadyashanam
3 Avahana (Invocation)
(आवाहनम्)
Avahana (Invocation)
(आवाहनम्)हाथ जोड़कर लाल पुष्प अर्पित करते हुए देवी दुर्गा का आवाहन करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। आवाहयामि।
4 Asana (Seat)
(आसनम्)
Asana (Seat)
(आसनम्)देवी को आसन (पुष्प/अक्षत) अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। आसनं समर्पयामि।
5 Padya (Foot Wash)
(पाद्यम्)
Padya (Foot Wash)
(पाद्यम्)देवी के चरण धोने के लिए जल अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। पाद्यं समर्पयामि।
6 Arghya (Offering)
(अर्घ्यम्)
Arghya (Offering)
(अर्घ्यम्)दोनों हाथों से सिन्दूर और अक्षत मिश्रित जल का अर्घ्य दें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। अर्घ्यं समर्पयामि।
7 Achamaniya (Sipping Water)
(आचमनीयम्)
Achamaniya (Sipping Water)
(आचमनीयम्)आचमन के लिए जल अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। आचमनीयं समर्पयामि।
8 Snana / Abhisheka (Bathing)
(स्नानम् / अभिषेकम्)
Snana / Abhisheka (Bathing)
(स्नानम् / अभिषेकम्)मूर्ति पर जल, दूध, दही, मधु और घी (पंचामृत) से अभिषेक करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। स्नानं समर्पयामि।
9 Vastra (Clothing)
(वस्त्रम्)
Vastra (Clothing)
(वस्त्रम्)लाल वस्त्र अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। वस्त्रं समर्पयामि।
10 Saubhagya Sutra (Auspicious Thread)
(सौभाग्यसूत्रम्) Optional
Saubhagya Sutra (Auspicious Thread)
(सौभाग्यसूत्रम्) Optionalलाल सूत्र या सौभाग्य सूत्र अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। सौभाग्यसूत्रं समर्पयामि।
11 Gandha (Sandalwood Paste)
(गन्धम्)
Gandha (Sandalwood Paste)
(गन्धम्)चन्दन का लेप और सिन्दूर लगाएं।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। गन्धं समर्पयामि।
12 Akshata (Unbroken Rice)
(अक्षताः)
Akshata (Unbroken Rice)
(अक्षताः)अक्षत (साबूत चावल) अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। अक्षतान् समर्पयामि।
13 Pushpa (Flowers)
(पुष्पम्)
Pushpa (Flowers)
(पुष्पम्)लाल फूल, जवाकुसुम (गुड़हल) और सिन्दूर देवी दुर्गा को अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। पुष्पं समर्पयामि।
14 Dhupa (Incense)
(धूपम्)
Dhupa (Incense)
(धूपम्)अगरबत्ती या धूप जलाकर देवी के सम्मुख करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। धूपं आघ्रापयामि।
15 Deepa (Lamp)
(दीपम्)
Deepa (Lamp)
(दीपम्)घी का दीपक जलाकर देवी के सम्मुख करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। दीपं दर्शयामि।
16 Naivedya (Food Offering)
(नैवेद्यम्)
Naivedya (Food Offering)
(नैवेद्यम्)फल, मिठाई और हलवा-पूड़ी का नैवेद्य अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। नैवेद्यं समर्पयामि।
17 Tambula (Betel Leaf)
(ताम्बूलम्) Optional
Tambula (Betel Leaf)
(ताम्बूलम्) Optionalपान और सुपारी अर्पित करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। ताम्बूलं समर्पयामि।
18 Dakshina (Offering)
(दक्षिणा) Optional
Dakshina (Offering)
(दक्षिणा) Optionalदक्षिणा स्वरूप सिक्का या अर्पण रखें।
19 108 Names Chanting
(नामार्चना)
108 Names Chanting
(नामार्चना)देवी दुर्गा के 108 नामों का जप करें, प्रत्येक नाम के साथ एक लाल पुष्प या अक्षत अर्पित करें।
ॐ दुर्गायै नमः, ॐ शिवायै नमः...
20 Concluding Prayer
(प्रार्थना)
Concluding Prayer
(प्रार्थना)अंत में प्रार्थना करें और देवी का आशीर्वाद माँगें।
21 Aarti
(आरती)
Aarti
(आरती)दीपक से आरती करें।
22 Pradakshina and Namaskara
(प्रदक्षिणा / नमस्कार)
Pradakshina and Namaskara
(प्रदक्षिणा / नमस्कार)देवी की परिक्रमा करें और साष्टांग नमस्कार करें।
23 Kshama Prarthana (Apology)
(क्षमा प्रार्थना)
Kshama Prarthana (Apology)
(क्षमा प्रार्थना)पूजा में हुई किसी भी त्रुटि के लिए क्षमा याचना करें।
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वरि। यत्पूजितं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु मे॥
Mantraheenam kriyaheenam bhaktiheenam Sureshvari, yat pujitam maya Devi paripurnam tadastu me.
24 Visarjana (Send-off)
(विसर्जनम्) Optional
Visarjana (Send-off)
(विसर्जनम्) Optionalदेवी से विदाई की प्रार्थना करें, साथ ही हृदय में सदा विराजमान रहने की प्रार्थना करें।
ॐ श्री दुर्गायै नमः। यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि।
स्रोत: दुर्गा सप्तशती, मार्कण्डेय पुराण एवं अन्य शाक्त ग्रन्थों से संकलित। विभिन्न स्रोतों में नामों के क्रम में अन्तर हो सकता है।
यह पाठ मुख्यतः शाक्त परम्परा पर आधारित है।